داریوش شایگان: انسان‌ها باید احساس مسئولیت کنند؛ اما مسئولیت کار خیلی سنگینی است و انسان‌ها بیشتر می‌خواهند قیّم داشته باشند

همیشه میان شهروند و حاکم شکاف بوده است. همیشه قدرت‌هایی قهری و سلطنتی وجود داشته‌اند. ایزوتسو به من می‌گفت آمریکا دموکراسی را به ما تحمیل کرد. ما که اصلاً دموکرات نبودیم؛ در ژاپن سیستم انحصارطلب و جباری وجود داشت، که همان امپراتوری بود، که خیلی هم پرخاشگر بود و ژاپن را به جنگ سوق داد و عاقبت ژاپنی‌ها با آمریکا هم درگیر شدند که شکست خوردند. ولی به هر حال باید از یک جایی و در یک وقتی شروع کرد و الآن جامعه‌ی جوان ایرانی آماده است تا نوعی پلورالیزم و قواعد بازی را بپذیرد. باید پذیرفت که دموکراسی دیگر یک چیز لوکس و تجملی نیست؛ یک نیاز است، یعنی بدون دموکراسی کارها پیش نمی‌رود.

امروزه رژیم‌های استبدادی گران تمام می‌شوند. ببینید برای شوروی، با اینکه کشور ثروتمندی بود، چقدر گران تمام شد. روسیه غلّه‌ی اروپا و دنیا را می‌داد و اگر این انقلاب کمونیستی در شوروی نمی‌شد، روسیه خیلی پیشرفته‌تر از امروز بود. روس‌ها هفتاد سال با تخیل زندگی کردند و می‌خواستند انسان را عوض کنند، حال آن که انسان تغییرپذیر نیست. حسن دموکراسی این است که با تحولات دنیا هم‌خوان است. شما نمی‌توانید بدون دموکراسی دست به اصلاحات بزنید؛ چون آدم‌ها باید مشارکت کنند و برای مشارکت و خلاقیت در زمینه‌های مختلف باید آزاد باشند و حق انتخاب داشته باشند. اگر قیم داشته باشند کار نمی‌کنند.

انسان‌ها باید احساس مسئولیت کنند. مسئولیت کار خیلی سنگینی است. داستایفسکی در برادران کارامازوف از زبان ایوان، راجع به مفتش اعظم، این را نقل می‌کند که مسیح دوباره بر می‌گردد و آن مفتش بزرگ وی را می‌شناسد، ولی می‌گوید او را بگیرید و به بند بکشید. بعد می‌آید با او صحبت می‌کند و می‌گوید من تو را شناختم؛ تو دوباره آمده‌ای شلوغ کنی. تو به انسان‌ها تفرعن و حق انتخاب آموختی. مردم می‌خواهند بازی کنند و نمی‌خواهند انتخاب کنند. ما سوار آنها می‌شویم و به آنها اسباب‌بازی می‌دهیم تا بازی کنند، ولی انتخاب و مسئولیت کار مشکلی است. آدم بیشتر می‌خواهد قیم داشته باشد؛ ولی از وارد شدن در جهان جدید گریزی نیست. البته دشوار است، ولی باید از یک‌جایی شروع کرد هر چه دیرتر شروع کنیم بدتر است. مسلماً این کار بهای زیادی می‌طلبد. همین انقلاب اسلامی ایران مگر بهای جنگ را نداشت؟ هر رشدی استخوان ترکاندن دارد. جوامعی که دیرتر وارد این تحولات شوند، هزینه‌هایشان سنگین تر است، ولی می‌توانند برسند. من فکر می‌کنم ایران برای دموکراسی مشکل خاصی ندارد؛ برای این که جمعیتی جوان دارد که آمادگی پذیرش بالایی دارند. (در گفت‌وگوی منتشر شده در نشریه‌ی هفت‌آسمان، ش ۵، سال ۱۳۷۹)