محمدرضا باطنی
محمدرضا باطنی، زاده‌ی ۱۳۱۳ و درگذشته‌ی ۱۴۰۰، زبان‌شناس و فرهنگ‌نویس برجسته‌ی ایرانی بود.عربی‌گرایی بیش از اندازه، فارسی‌گرایی بیش از اندازه، فرنگی‌گرایی بیش از اندازه، هیچ کدام خوب نیست.
هیچ واژه‌ای آیینه‌ی تمام‌نمای چیزی که به آن دلالت می‌کند نیست. کلمات مثل برچسب است. مثلاً وقتی می‌گویید «اگزیستانسیالیسم»، این کلمه به شما نمی‌گوید این چه مکتبی است یا چه می‌گوید. در بعضی زمینه‌ها که معادل فارسی چیز خوبی از آب در نمی‌آید بهتر است آن را به همان صورت نگه داریم.
فرض کنید «پلیمر» از کلماتی است که نباید ترجمه شود، ولی یک آقای با ذوقی آمده درست کرده «بَسپار». بس به معنای بسیار و پار هم یعنی تکه. پلیمر هم یعنی همین یعنی مُلکولی که تکه‌های بسیار دارد. ولی من وقتی اول بار بَسپار را دیدم فکر کردم همان بِسپار است، به معنی سپردن. مدت‌ها کلنجار می‌رفتم که این چه چیزی است.
یکی از کارهایی که سازمان‌های فرهنگ‌نویسی می‌کنند این است که کارهای ترجمه‌شده را در مقابل خود می‌گذارند تا ببینند آنها چه کار کرده‌اند و خیلی از فرهنگ‌ها به همین ترتیب گرد آمده است. اما در ایران به کار مترجمان به اندازه‌‌ی کافی اعتنا نمی‌شود. اینکه در درجه‌ی اول یک مترجم حرفه‌ای احساس کند که این کلمه باید خودش بماند یا آنکه باید ترجمه شود، مسئله‌ای است که به شم زبانی او مربوط می‌شود. چه بسا درست به هدف میزند. در هر حال قاعده‌ي بی‌برو برگردی ندارد که بگوییم ترجمه باید بشود یا نشود. اگر من بودم پلیمر را اصلاً ترجمه نمی‌کردم.
مثلاً کوپن را لازم نیست تبدیل به کالابرگ کنیم. هیچ ضرری هم ندارد که کوپن همان کوپن باشد. فارسی‌گرایی بیخودی لازم نیست. اگر بخواهم مثالی بزنم کارهای آقای آشوری است. مثلاً سکس دیستریبیوشن یعنی توزیع جنسیت. آشوری آمده گفته سکس را به فارسی نمی‌شود ترجمه کرد، بنابراین ترکیب این دو واژه را در ویراست اول ترجمه کرده است به پخشار سکسانه؛ خب این خیلی بد است. در زبان از هر طرف که به جانب افراط بروید کار خراب می‌شود. در حد تعادل همه چیزش خوب است. عربی‌گرایی بیش از اندازه، فارسی‌گرایی بیش از اندازه، فرنگی‌گرایی بیش از اندازه، هیچ کدام خوب نیست. (در گفت‌وگو با سیروس علی‌نژاد و سیمین روشن، منتشر شده در مجله‌ی بخارا، ش ۷۲ و ۷۳، سال ۱۳۸۸)
