من کاملاً قبول دارم که ما تا وقتی متعبد گذشته یا مقلد غربیم نمی‌توانیم تمدن و مخصوصاً فرهنگ اصیلی پدید بیاوریم. تمدن و على‌الخصوص فرهنگ وقتی پدید می‌آید که ما «فرآورده»های مشابه با فرآورده‌های جوامع دارای تمدن و فرهنگ اصیل نداشته باشیم، بلکه «فرایند»های مشابه با فرایندهای آنها را طی کنیم. از جمله زمینه‌های تمدن‌سازی و فرهنگ‌سازی این است که شهروندان به طور اعم و به طور اخص نخبگان دارای زندگی اصیل باشند و مهمترین مؤلفه‌ی زندگی اصیل در ارتباط با بحث‌ها نقادی است. تا آدم نقاد نباشد زندگی اصیل نخواهد داشت. در تعبد نسبت به گذشتگان و در تقلید از غربیان تفکر نقادانه در کار نیست.
در اینجا سؤالی پیش می‌آید: آیا به تعبیر شما، گرته‌برداری از غرب امر نامطلوبی است؟ پاسخ من به این سؤال شاید خلاف آن چیزی باشد که معمولاً گفته می‌شود. به اعتقاد من وقتی فرهنگ و تمدنی اصیل بخواهد ظهور پیدا کند، باید ابتدائاً از مجموعه‌ی دستاوردهای بشری در فرهنگ‌ها و تمدن‌های دیگر استفاده کند. این استفاده ممکن است تا مدت‌های مدید از نظر ناظری بیگانه گرته‌برداری به حساب بیاید، ولی گرته‌برداری به این معنا اصلاً کار زشت و نکوهیده‌ای نیست.
مثالی ساده بیاورم؛ کسی که در دوره‌ی دکتری درس می‌خواند، پیش از این از همان دوران ابتدایی، بیشتر از استادان خودش چیز می‌آموخته است و تنها در دوره دکتری است که انتظار می‌رود رفته‌رفته نظر اجتهادی پیدا کند، صاحب‌نظر شود و موضعی اتخاذ کند و احیاناً بر سر آن با استاد خودش مخالفت بورزد. اما این شخص اگر می‌خواست از همان دوران ابتدایی به معلم خود بگوید که من قبول ندارم که «الف» را این‌طور بنویسیم و «ب» را آن‌طور، بچه‌ی ساده‌لوحی به حساب می‌آمد. تفکر استقلالی پس از یادگیری حاصل می‌آید، نه پیش از آن. (در گفت‌وگوی منتشر شده در نشریه‌ی سروش اندیشه، ش ۱، سال ۱۳۸۰)
